Bir Kazı Hikayesi Çatalhöyük


Günümüzden 9000 yıl önce, bugünkü Konya Ovası’nda insanlar bir araya gelerek kerpiçten evler yaptılar, kilden kendi çanak çömleklerini ürettiler, 200 km. uzaktan getirdikleri volkan camı ile kesici ve delici aletler yaptılar, hayvanları evcilleştirdiler, tarımla uğraştılar. Dahası duvarlara ve yerlere çizdikleri resimlerle, taştan ve kilden ürettikleri heykellerle oldukça geniş yelpazeli bir sanat ortaya koydular.

Peki biz tüm bunları nereden biliyoruz?

Ian Hodder’ın önderlik ettiği Çatalhöyük Araştırma Projesi, 1993 yılından beri dünyanın en eski topluluklarından birinin avcı toplayıcılıktan tarım toplumuna geçiş sürecine ve sosyo-ekonomik organizasyonuna ışık tutmak için araştırmalarını sürdürmekte. Hodder ve ekibinin kazı çalışmaları bu yıl Ağustos ayında sona erecek; ancak onların rehberliğinde gelecek kuşak araştırmacılara emanet edilecek olan Çatalhöyük’ün hikâyesi daha yeni başlıyor…Şimdi gelin, hep birlikte 25 yıllık projenin dedektiflik serüveninin bir parçası olalım.

Kazıların Yarım Yüzyılı


1960'lı yıllardan beri devam eden kazılar, MÖ 6000'e tarihlenebilecek, yoğun şekilde kullanılmış bir Neolitik yerleşim yerini ortaya çıkardı. Çatalhöyük Araştırma Projesi ile yüzeyin altında yatan ve zamanının en kompleks toplumlarından biri olan Çatalhöyük insanlarının izleri gün ışığına çıktı. Dünyanın pek çok ülkesinden gelen uzmanlardan oluşan bir ekip burada yaşayan insanların hayatlarını derinlemesine anlamak ve anlatmak için çalışıyor.

Anadolu topraklarında ilk keşfedilen Neolitik Yerleşme

1950’lerin sonuna kadar tarım ve yerleşik hayatın Yakındoğu’da yeşerip Batı’ya doğru yayılmasında köprü işlevi gördüğü düşünülen Anadolu’da, bu fikri destekleyecek hiçbir kanıt yoktu. Ta ki…
Takvimler 11 Kasım 1958’i gösterdiğinde, Alan Hall’un kullandığı yeşil bir Land Rover içinde 30’lu yaşlarının başında idealist İngiliz arkeologlar David French ve James Mellaart,Konya’nın yaklaşık 45 km. güneydoğusunda yer alan toprak bir yolda ilerlemeye çalışıyorlardı. Düz ovanın ortasında heybetle yükselen, böylelikle sıradan olmadığını hissettiren bir tepenin yanına gelince durdular. Tepenin çevresinde bir tur atıp buluntuları incelediklerinde daha ilk dakikadan dünya tarihini değiştirdiklerini anlamışlardı; gördükleri el değmemiş Neolitik’ti!
Önünde durdukları bu etkileyici höyük, daha birkaç yıla kalmadan dünya genelinde ses getirecek, arkeoloji camiasını heyecanlandıracak ve Neolitik Çağ’ın teknolojisi, sanatı, kültürü ve inançlarına dair bilgi birikimimizde bir devrim yaratacaktı. Bu sayede Mellaart, arkeoloji çevrelerinde parlak bir şöhret kazanacaktı.
Mellaart, Türkiyeli ve uluslararası araştırmacılar ve Türkiyeli işçilerden oluşan büyük bir ekiple, 1961–1965 yılları arasında Çatalhöyük’te kazılar yaparak 160 bina ortaya çıkardı. Aynı zamanda, buluntuları geniş çaplı olarak kamuoyuna duyurdu ve Çatalhöyük’ün dünya çapında tanınmasını sağladı.

Balter, M. Tanrıça ve Boga: Çatalhöyük, Uygarlıgın Dogusuna Arkeolojik Bir Yolculuk,
Selen Hırçın (çev.), Homer Kitabevi, Istanbul, 2008.

Çatalhöyük Araştırma Projesi

Mellaart’tan tam 28 yıl sonra 1993’te bir başka İngiliz araştırmacı olan Ian Hodder höyük üzerinde yeniden araştırmalara başladı.
“ Çatalhöyük’te bulunan 21 metre yüksekliğindeki tümseğe her çıktığımda yüreğim kıpır kıpır eder. 1993 yılından beri yazları burada çalışmama rağmen, o topraklara her adım atışımda dizlerimin bağı çözülür. Ne de olsa altımdaki toprak 9000 yıl kadar önce nüfusu 3000 ile 8000 arasında olan bir yerleşmenin büyüleyici ayrıntılarını barındırır.” Ian Hodder.

Hodder kazı çalışmalarında, Mellaart’ın elde ettiği geniş çaplı sonuçlara daha fazla ışık tutacak yoğun ve detaylı araştırmaları yapabilmek için, yeni bilimsel tekniklerin uygulanması esasına dayalı bir sistem izliyor. Bu nedenle, bugün ulaşılan sonuçlar birbirinden farklı ancak birbirini besleyen iki çalışmanın harmanlanması ile oluşuyor.

Timeline


Rakamlarla Çatalhöyük


Çatalhöyük'te Yaşam


Çatalhöyük’te ilk yerleşimin gözlendiği MÖ 7100’lü yıllara geri gidelim. Bu dönemde yerleşme, havanın nemli ve yağışlı olduğu sulak bir arazi üzerinde yer alıyordu. Aralarında balık, su kuşları ve onların yumurtalarının bulunduğu oldukça zengin kaynaklara erişim mümkündü. Kuru olan bölgeler tarım alanları olarak kullanılıyor ve ovada yabani hayvanlar sürüler halinde dolaşıyordu. Sürekli değişim geçiren bir topluluğun yaşadığı Çatalhöyük, MÖ 6500’e geldiğimizde, radikal gelişmelere sahne oldu. İşlevsel pişirme kaplarının geliştirilmesi başka aktiviteler için zaman yarattı. Evcil büyükbaş hayvan ve süt tüketimi hayatın bir parçası oldu, nüfus ve dolayısıyla ev sayısı arttı. Gömüler ve ritüeller daha kapsamlı hale geldi. Bu döneme ait yapılarda Çatalhöyük’ün ününe ün katan sembolik objeler ve duvar resimleri gibi dekoratif unsurları görmeye başlıyoruz. En kalabalık olduğu dönemde 3000 ila 8000 kişinin burada yaşayıp, çalışıp, öldüğünü biliyoruz. Bölgede yapılan çalışmalar, Çatalhöyük büyürken çevredeki diğer yerleşmelerin küçülmeye başladığını gösteriyor. Dolayısıyla, burası çeşitli kültürlerden farklı grupların gelip yerleştiği ve bir arada yaşayabildiği bir yerdi. Yerleşmenin dünü ve bugünü bu bağlamda benzerdir diyebiliriz. Çatalhöyük bugün de çok farklı ülkelerden gelen araştırmacılara ev sahipliği yapmaya devam ediyor.

Detay

Yorum Malanın Ucunda Başlar


Refleksif Metodoloji

Yorumlama, kazının kendisinden önce başlar.

Detay
Harris Matrix

Kazı sırasında birim / öğe / mekân / bina olarak tanımlanan alanlar…

Detay
Single Context Kayıtlama

Toprak ilk kazılmaya başlandığında henüz neyin kazılıyor…

Detay
Kazı Günlükleri

1996 yılından bu yana, Çatalhöyük Araştırma Projesi’nde uzmanlar…

Detay
Önceliklendirme Turları

“Refleksif Metodoloji”nin bir parçası olan priority tours…

Detay

Malanın Ucundan Masanın Başına Laboratuvarlar


Yürütülen projede kazıcılar ve malzeme uzmanları arasında sıkı iletişim sağlamak amacıyla höyüğün yanında kurulan laboratuvarlarda, faunal analiz, arkeobotanik analiz, konservasyon, veri yönetimi, insan kalıntıları, çanak çömlek, sürtme taş, obsidyen analizi ve mikromorfoloji vb. gibi analizler yapılmaktadır.

Çatalhöyük'te Bir Gün
Buluntu Laboratuvarı

Detay
Kil Objeler Laboratuvarı

Zamanında çok heybetli olan Çarşamba nehrinin kucağında kurulmuş yerleşmede…

Detay
Konservasyon Laboratuvarı

Bu laboratuvarda arkeologlar, eserlerin doktorlarına dönüşürler…

Detay
Taş Aletler Laboratuvarı

Volkanik patlamalarda lavlar soğurken doğal cam olan obsidyen oluşur.

Detay
Arkeobotanik Laboratuvarı

Emmer, einkorn, arpa, bezelye, ekmeklik buğday (triticum aestivum), mercimek…

Detay
Hayvan Kalıntıları Laboratuvarı

Duvar resimlerinden, figürinlere, çömleklerden boğa başı kabartmalara kadar çok çeşitli…

Detay
İnsan Kalıntıları Laboratuvarı

İnsan iskeletleri, her bir parçasında tüm yaşanmışlıkların izlerini taşır ve arkeoloğa…

Detay

Yayınlar


Detay

Küratör | Curator
Duygu Tarkan

Sergi Koordinatörü ve İçerik Geliştirme | Exhibition Coordinator and Content Development
Şeyda Çetin

Danışman | Consultant
Ian Hodder

ANAMED Direktörü | Director
Chris Roosevelt

Sergi Ekibi | Exhibition Team
Buket Coşkuner, Ebru Esra Satıcı, Özge Ertem

Sergi Tasarımı | Exhibition Design
Cem Kozar, Işıl Ünal
PATTU, www.pattu.net

Ekip | Team
Canset Er, Onat Müftüoğlu, Armağan Gülhaş

Sergi Kurulumu | Installation
Sergikur

VR Çatalhöyük
Laia Pujol, Leap Project

VR Uyarlaması, Konsept ve Programlama | VR Additional Concept & Programming
Haluk Diriker

Hareketli Görseller | Motion Graphics
Hürcan Yılmazer

3D Baskılar | 3D Printing
3Dörtgen

Çatalhöyük Yayınları Derleme | Çatalhöyük Publications Selection
Mehmet Kentel, Naz Özkan, İrem Ünal

Proje Asistanları | Project Assistants
Ceren Öner, Nina Holubcova

Fotoğraflar | Photography
Jason Quinlan, Scott D. Haddow

Çeviri | Translation
Ali Kavas

Editing & Proofreading
Umur Çelikyay

Teşekkürler | Acknowledgments
Berna Alkan Koç
Bilge Küçükdoğan
Duygu Çamurcuoğlu
Dominik Lukas
Uğur Şahbaz

3D Kazı Ekibi | 3D Digging Team
Nicola Lercari, Maurizio Forte, Niccoló Dell’Unto, Arianna Campiani

Sara Perry ve Çatalhöyük Görselleştirme Ekibi | Visualisation Team

Çatalhöyük Araştırma Projesinin tüm araştırmacıları ve katkıda bulunan uzmanları |
All excavators and associated specialists of Çatalhöyük Research Project